دانشنامه چیست؟
«دانشنامه» در اصطلاح به «نامهای حاوی دانش و علم و نامهای که در آن از دانش سخن رفته باشد»
گفته میشود و آن را ملخصی از اطلاعات وآگاهیهای دقیق، متقن و روزآمد در همۀ رشتههای بشری یا رشتهای خاص دانستهاند که پژوهشگر برای یافتن پاسخ سؤال خود در اولین گام به آنها مراجعه میکند و کلید کار خود را از این طریق به دست میآورد. البته چنین مجموعهای هرگز پاسخ نهایی را در اختیار او قرار نمیدهد؛ زیرا در دانشنامه، اهم مطالب مربوط به موضوعات و مباحث مورد اختلاف و دیدگاه های گوناگون مطرح میشود و مراجع و منابع دست اولی که محقق میتواند در گام بعدی به آن ها مراجعه کند، ذکر میشود. بنابراین دانشنامه، راهنما وجهت دهنده و یاریرسان پژوهنده، برای سیر در جادۀ تحقیق است.
تعریف طرح، ضرورتها و اهداف:
در میان علوم و دانشهای مختلف اسلامی، دانش حدیث پس از قرآن، بیشترین اهمیت را دارد و به تعبیر مقام معظم رهبری، مادرِ بسیاری از علوم اسلامی یا همه آنها به شمار میرود. پژوهشهای ژرف و گسترده در زمینه حدیث و عرضه نتیجه آن ها به شکلهای مختلف و پراکنده، نیاز به دانشنامهـ به عنوان ابزاری ضروری برای سازماندهی مباحثـ رابه منظور استفاده در پژوهش های بعدی مسلم ساخته است.
اما اکنون پس از ایجاد شبکههای جهانی اطلاع رسانی و پیدایش پدیدههای چند رسانهای، دانشنامهها کاربردهای متفاوتی یافتهاند. در جوامعی که به رایانه و شبکههای رایانهای دسترسی دارند، خرید و حتی تولید دانشنامههای مکتوب، دیگر اقتصادی نیست. اگر هم کسی بخواهد دانشنامهها را در اختیار داشته باشد، ترجیح میدهد لوح فشرده (CD) یا اَشکال دیگر آن را خریداری کند و کسانی هم که فقط میخواهند پاسخ دانشنامهای پرسش خود را بیابند و بگذرند به سراغ شبکهها میروند و پاسخ میگیرند. همین تغییرشیوۀ مراجعه، اقتصاد دانشنامهنگاری و تولید دانشنامه را دگرگون ساخته است.
ما نیز چنانچه به این دستاورد اطلاعاتی توجه نکنیم و اقتصاد تولید دانشنامه را در نظر نگیریم، وقت وسرمایههای بسیاری را از دست خواهیم داد.
بر این اساس در صدد برآمدیم «طرح دانشنامۀ اینترنتی حدیث» را به مثابۀ دانشنامهای همگانی
ـ که در آن، مقالات و اطلاعات،تقریباً به طور مداوم اصلاح و تکمیل شودـ فراهم آوریم.
هدف از طراحی این دانشنامه، ارائۀ مجموعهای جامع و نظاممند از مقالات در حوزۀ حدیث و علوم آن است. این دانشنامه در هفتاد و سه مدخل کلان و در شش بخش عمده با نظارت حجة الاسلام و المسلمین محمد کاظم رحمان ستایش و با همکاری جمعی از دانشجویان و اساتید حوزه و دانشگاه، در مرکز مدیریت آموزشهای الکترونیکی دانشکدۀ علوم حدیث، طراحی شده است.
پیشینۀ دانشنامههای اینترنتی در زمینۀ حدیث:
طبق جستجوهای به عمل آمده از طریق قویترین موتورهای جستجو، میتوان ادعا کرد که این طرح در نوع خود بیسابقه است وتاکنونهیچ دانشنامۀ حدیثی - چه به صورت مکتوب و چه به صورت اینترنتی و نرم افزاری - تألیف نشده است. البته برخی از شبکههای اینترنتی به گونهای ناقص مجموعههایی را خلاصه، ارائه کردهاند کهاین مجموعهها فاقد هرگونه روش علمی هستند و نمیتوان آن ها را دانشنامه نامید.
مخاطبان دانشنامه:
مخاطبان این دانشنامه ارباب فکر و فرهنگ و دانشآموختگان و همه کسانی هستند که علاقهمند مباحث حدیثیاند و در پی آنند که این مباحث را به صورت سازمان یافته و از منظری بیطرف، به تماشا بنشینند.
شیوههای برطرف کردن نیازهای مخاطبان:
در ارائه مقالات و مطالب دانشنامه می بایست نکات ذیل را در نظر داشت:
الف: شیوه های فهرست گزینی
فهرست گیری مطالب این دانشنامه به دو سبک انجام میشود:
1. فهرست موضوعی 2. فهرست الفبایی یا معجم الفبایی.
بدین ترتیب دو برنامۀ مقدماتی در دستور کار قرار گرفته است:
1. فهرست موضوعی مطالب :
در این شیوه هدف تنظیم موضوعی تمام مباحث حدیثی است بدان گونه که بتوان کلیۀ موضوعات را از هم جدا کرد تا محقق به راحتی بتواند به آنها دست یابد. جهت رسیدن به این دسته بندی مصادر گوناگون مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت در یک تحلیل کلی مطالب در شش محور اصلی دستهبندی گردید:
1.مفاهیم بنیادی 2. علوم حدیث 3.منابع حدیثی 4. تاریخ حدیث 5. اصطلاحات حدیثی 6.طبقات محدثان
2. فهرست الفبایی یا معجم الفبایی:
این سبک فهرست گیرى از قدیم الایام در دانشنامه نویسی رواج داشته است و ما نیز آن را بکار گرفتیم البته در دانشنامههای نوین، تنظیم مطالب با ترتیب موضوعی رایج شده است و به نظر میرسد که این شیوه در دانشنامههای تخصصی مفیدتر است.
ب: شیوههایعرضه:
این پژوهش، به سه شکل قابل عرضه است:
1. نشر اینترنتی: عرضه اینترنتی این مزیت را دارد که میتوان مقالات و اطلاعات آن را تقریباً به طور مداوم اصلاح و تکمیل کرد و حتی طرح کلی و مدخلهای آن را تغییر داد.
2. تولید نرم افزار رایانهای: در شیوۀ ارائۀ کامپیوترى آن، میدان هاى وسیعى براى استفاده موجود است. با کدها و پیوندها،مىتوان مطالب مربوط به هر مدخل را به دست آورد. زیر عنوان هر مدخل، مىتوان دیدگاه ها، اقوال و استدلال ها و منابع را به گونهاى مشخص و جداى از یکدیگر، مشاهده کرد و براى فعالیت هاى پژوهشى و نیز تحقیقات آینده در قلمرو دانشنامه و دائرة المعارف نویسى حدیث، از آن بهره برد.
3. نشر کتاب
دشواری های طرح:
بررسی و معرفی دقیق همۀ زوایای حوزۀ گسترده و عظیم دانش حدیث، بسیار دشوار است؛ چرا که زمینههای ناپرداخته, به ویژه در حوزه حدیث شیعه فراوان است. مخطوطات بسیاری در کتابخانههای عمومی و خصوصی وجود دارد که از دست رس دانشمندان و متخصصان، دور مانده است؛ در میان کتب ناشناخته آثاری یافت میشود که تا کنون آن ها را مفقود میپنداشتهاند؛ شخصیت های علمی متعددی نیز هستند که شرح حال و نظرات علمی آن ها چنان که باید، روشن نشده است.از سوی دیگر، دانشنامه نویسی کاری علمی و گروهی است و نیازمند روحیۀ همکاری و تعاون است؛ روحیهای که حاکم شدن آن در یک گروه، زمانبر است و لازمهاش این است که اختلاف سلیقهها حلّ و دیدگاه های متفاوت به هم نزدیک شود. بنابراین برای رسیدن به نتایج مطلوب، راهی دراز در پیش داریم؛ به ویژه آن که در حال حاضر جذب شمار کافی از افرادی که توان تألیف مقالات دانشنامهای را داشته باشند ممکن نیست. با این همه، وظیفۀ خود دانستیم که این کار خطیر و پر زحمت وطاقت فرسا را شروع کنیم و با همکاری اساتید و دانشجویان، موانع و مشکلات را تا حدی مرتفع سازیم.
مراحل تولید وگردش کاردانشنامه:
1. تهیۀ طرح نخستینه؛
2. طراحی کلی« شاکلۀ موضوعی »دانشنامه؛
3. مدخلگزینی؛
4. ساختاردهی مدخلها؛
5. تهیۀ پیشطرح تحقیقی برای هر مدخل؛
6. شناسایی، گزینش، توجیه و به کار گماری محققان و مترجمان؛
7. تهیه و تصویب طرحنامههای پژوهشی مدخلها - که از سوی محققان ارائه شده است- در شورای علمی دانشنامه؛
8. انعقاد قرارداد و نگارش مقالهها؛
9. شناسایی، توجیه و تعیین اساتید راهنما و ارزیابان ذیصلاح ،برای هر مقاله - درصورت نیاز- ؛
10. ارزیابی علمی چندبارۀ هر مقاله - از جمله نظارت مستمر ناظر علمی- به فراخور نیاز؛
11. اعمال اصلاحات هر مقاله از سوی مؤلف - برحسب مورد - ؛
12. باز پروری برخی مقالات توسط ویراستار علمی- به فراخور نیاز- ؛
13. اعرابگذاری آیات و روایات و بازنگری ترجمهها؛
14. وارسی پانوشتها، یکدست سازی ارجاعات و منابع،و به سامان کردن کتاب نامۀ مقالات؛
15. ویرایش صوری وادبی مقالات؛
16. باز ویراست و رفع نواقص و نقایص بازمانده (سرویراستاری)،
17. حروفچینی،
18. مقابله و تصحیح و نمونهخوانی چندباره متن حروفزنی شده،
19. بازبینی واپسین و تأیید نهایی مؤلفان،
20. چکیدهنگاری،
21. نمایهپردازی،
22. تهیۀ فهرستهای اجمالی و تفصیلی،
23.صفحهآرایی،
24. نشراینترنتی
منبع:سایت دانشکده علوم حدیث- http://www.hadith.ac.ir